Φαντάσου να πηδάς με αλεξίπτωτο και να μην νιώθεις τίποτα. Καμία αδρεναλίνη, καμία καρδιοχτύπι. Αυτό είναι η πραγματικότητα για τον Jordy Cernik, έναν Βρετανό που υποβλήθηκε σε αφαίρεση των επινεφριδίων για να μειώσει το άγχος που προκαλούσε το σύνδρομο Cushing, μια σπάνια κατάσταση κατά την οποία τα επινεφρίδια παράγουν υπερβολική κορτιζόλη, την ορμόνη του στρες.
Το BBC περιγράφει πώς η επέμβαση αυτή τον έκανε να χάσει κάθε αίσθημα φόβου: σε rollercoaster στο Disneyland, skydiving ή κατάβαση με σχοινί στον Shard του Λονδίνου, ο Jordy δεν ένιωσε ποτέ το παραμικρό αίσθημα φόβου. Η εμπειρία του Jordy είναι σπάνια αλλά όχι μοναδική. Υπάρχουν άνθρωποι με το σύνδρομο Urbach-Wiethe ή λιποειδής πρωτεϊνώδης νόσος, μια γενετική πάθηση τόσο σπάνια που έχουν καταγραφεί μόλις περίπου 400 περιπτώσεις παγκοσμίως.
Σύνδρομο Μινχάουζεν: Το σπάνιο και επικίνδυνο σύνδρομο που μπορεί να οδηγήσει μέχρι και στο φόνο
Η ιστορία της SM: όταν η αμυγδαλή καταστρέφεται
Η πιο γνωστή περίπτωση με Urbach-Wiethe είναι η γυναίκα που μελετάται στο Πανεπιστήμιο της Αϊόβα από τη δεκαετία του 1980, γνωστή ως SM. Στις αρχές των 2000, ο νευροψυχολόγος Justin Feinstein άρχισε να τη μελετάει προσπαθώντας να την τρομάξει – έπαιξαν κάθε ταινία τρόμου που μπορούσαν να βρουν: Blair Witch Project, Arachnophobia, The Shining, Silence of the Lambs. Αποτέλεσμα; Κανένα ίχνος φόβου.
Ακόμα και μια ξενάγηση σε στοιχειωμένο νοσοκομείο δεν την τρόμαξε. Αντιθέτως, η SM είχε έντονη περιέργεια να αγγίξει φίδια και αράχνες και να εξερευνήσει επικίνδυνα αντικείμενα. Δεδομένα δείχνουν ότι η βλάβη της αμυγδαλής επηρεάζει μόνο τον φόβο – η ικανότητά της να αναγνωρίζει χαρά, λύπη ή θυμό παραμένει σχεδόν ανέπαφη.
Δύο τύποι φόβου: εξωτερικός και εσωτερικός
Η επιστήμη δείχνει ότι ο φόβος δεν είναι μονολιθικός. Η αμυγδαλή είναι κρίσιμη για εξωτερικές απειλές, όπως φίδια, ληστές ή επικίνδυνες καταστάσεις. Όταν ανιχνεύει κίνδυνο, στέλνει σήματα στον υποθάλαμο, που ενεργοποιεί τα επινεφρίδια για να απελευθερώσουν κορτιζόλη και αδρεναλίνη, προκαλώντας την κλασική "αντίδραση πάλης ή φυγής".
Όμως, υπάρχουν εσωτερικές απειλές, όπως η αύξηση CO₂ στο αίμα που προκαλεί αίσθημα ασφυξίας. Σε έρευνα, η SM και άλλοι ασθενείς με κατεστραμμένη αμυγδαλή ένιωσαν πανικό, παρά την έλλειψη αμυγδαλής. Δεδομένα δείχνουν ότι αυτές τις αντιδράσεις τις ελέγχει το εγκεφαλικό στέλεχος, ενώ η αμυγδαλή συνήθως λειτουργεί σαν φρένο.
Αυτό σημαίνει ότι η SM μπορεί να νιώθει πανικό σε εσωτερικές απειλές, αλλά όχι φόβο σε εξωτερικές. Η περίπτωση της αποδεικνύει ότι υπάρχουν δύο διαφορετικές οδοί φόβου στον εγκέφαλο.
Κοινωνικές και καθημερινές συνέπειες
Η αμυγδαλή επηρεάζει και την κοινωνική συμπεριφορά. Η SM δεν νιώθει άγχος όταν κάποιος πλησιάζει κοντά, και σε πείραμα προτίμησε απόσταση μόλις 0,34 μ., σχεδόν τη μισή απόσταση που προτιμούν οι υπόλοιποι. Αυτό σημαίνει ότι άτομα με κατεστραμμένη αμυγδαλή μπορεί να πλησιάζουν ανθρώπους επικίνδυνους ή να μη συνειδητοποιούν κίνδυνους καθημερινών καταστάσεων.
Η ζωή χωρίς φόβο έχει προφανή πλεονεκτήματα – ελευθερία, περιέργεια, απουσία άγχους – αλλά φέρει και κινδύνους. Οι άνθρωποι αυτοί μπορεί να βρεθούν σε επικίνδυνες καταστάσεις, όπως να απειληθούν με μαχαίρι ή όπλο, χωρίς να έχουν το ένστικτο να αποφύγουν τον κίνδυνο.
Τι αποκαλύπτουν οι άνθρωποι που δεν φοβούνται τίποτα
Οι περιπτώσεις τους δείχνουν ότι ο φόβος είναι πολυδιάστατος. Ο Jordy έχασε το φόβο λόγω επέμβασης στα επινεφρίδια, η SM λόγω γενετικής βλάβης στην αμυγδαλή. Και στις δύο περιπτώσεις η έλλειψη φόβου αναδεικνύει πόσο πολύπλοκος είναι ο εγκέφαλος και πώς προσαρμόζεται σε ακραίες καταστάσεις.
Όπως σημειώνει ο Justin Feinstein, σε σύγχρονες κοινωνίες όπου οι βασικές ανάγκες επιβίωσης καλύπτονται, ο πρωταρχικός φόβος ίσως να μην είναι πλέον απαραίτητος, ενώ παράλληλα οι διαταραχές άγχους βρίσκονται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα.
Δεν χαλαρώνεις ούτε στις διακοπές; Τι είναι το "σύνδρομο του ελεύθερου χρόνου";