Είναι μόλις 14 Νοεμβρίου και ήδη βλέπεις χριστουγεννιάτικα δέντρα σε σαλόνια, μελομακάρονα στους πάγκους της κουζίνας και ανθρώπους να οργανώνουν τις γιορτές. Δεν ξέρω αν είναι ενθουσιασμός, ανυπομονησία ή απλώς η ανάγκη να φτάσουμε όσο πιο γρήγορα γίνεται σε κάτι ευχάριστο. Αναρωτιέμαι, όμως, πότε αρχίσαμε να βιαζόμαστε τόσο πολύ να περάσει ο χρόνος. Πότε ο Νοέμβριος έπαψε να έχει τη δική του θέση και έγινε απλώς η αναμονή για τον Δεκέμβριο; Δεν είναι ότι δεν αγαπάμε τα Χριστούγεννα. Είναι ότι μερικές φορές μοιάζει να δυσκολευόμαστε να χαρούμε αυτό που έχουμε μπροστά μας, επειδή το μυαλό μας βρίσκεται ήδη σε αυτό που έρχεται.
Γιατί θέλουμε διαρκώς να φτάσουμε στην επόμενη όμορφη στιγμή;
"Όταν έρθουν οι διακοπές, θα ξεκουραστώ". "Όταν τελειώσει αυτή η εβδομάδα, θα ηρεμήσω". "Όταν φτάσουν τα Χριστούγεννα, θα περάσω όμορφα". Είναι φράσεις που πιθανότατα έχεις πει ή σκεφτεί πολλές φορές.
Η προσμονή αποτελεί φυσιολογικό μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Μας δίνει κίνητρο, δημιουργεί θετικά συναισθήματα και μας βοηθά να σχεδιάζουμε το μέλλον. Το πρόβλημα δεν είναι να περιμένεις κάτι όμορφο, αλλά να αντιμετωπίζεις το παρόν σαν ένα διάστημα που πρέπει απλώς να περάσει μέχρι να συμβεί κάτι καλύτερο. Μια μελέτη του 2020, δημοσιευμένη στο επιστημονικό περιοδικό Personality and Social Psychology Bulletin, εξέτασε τις καθημερινές σκέψεις των ανθρώπων για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Οι ερευνητές ανέδειξαν πόσο συχνά το μυαλό μας ταξιδεύει ανάμεσα σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, με τις σκέψεις για το μέλλον να αποτελούν σημαντικό κομμάτι της καθημερινής μας νοητικής δραστηριότητας.
Η ικανότητα να φανταζόμαστε όσα έρχονται είναι χρήσιμη. Μας επιτρέπει να οργανώνουμε τη ζωή μας και να προετοιμαζόμαστε για νέες εμπειρίες. Ωστόσο, όταν η προσοχή μας βρίσκεται διαρκώς στο επόμενο γεγονός, υπάρχει ο κίνδυνος να μη δίνουμε την ίδια αξία στις ημέρες που μεσολαβούν. Και κάπως έτσι, ο Νοέμβριος γίνεται η αναμονή για τον Δεκέμβριο, ο Δεκέμβριος η αναμονή για την Πρωτοχρονιά και ο Ιανουάριος η αντίστροφη μέτρηση για την άνοιξη.
Μήπως όταν φτάσουν τα Χριστούγεννα τα έχουμε ήδη χορτάσει;
Στην ψυχολογία, ο όρος hedonic adaptation (ηδονική προσαρμογή) περιγράφει την τάση μας να συνηθίζουμε σταδιακά ακόμη και τις ευχάριστες εμπειρίες ή αλλαγές στη ζωή μας, με αποτέλεσμα η αρχική συναισθηματική τους ένταση να μειώνεται. Σκέψου τα χριστουγεννιάτικα φωτάκια που μόλις ανάψεις στο σπίτι σου. Την πρώτη ημέρα μπορεί να σου προκαλέσουν ενθουσιασμό, να θέλεις να τα φωτογραφίσεις και να απολαύσεις τη νέα ατμόσφαιρα. Έπειτα από αρκετές εβδομάδες, όμως, ενδέχεται να έχουν γίνει απλώς ένα οικείο στοιχείο του χώρου σου.
Αυτό δεν σημαίνει ότι θα πάψεις να αγαπάς τον στολισμό ή ότι θα βαρεθείς αναγκαστικά τις γιορτές. Είναι, όμως, ένας μηχανισμός που μας βοηθά να καταλάβουμε γιατί η επανάληψη μπορεί να μειώσει την ένταση μιας αρχικής θετικής εμπειρίας.
Παράλληλα, η προσμονή αποτελεί από μόνη της πηγή ευχαρίστησης. Το να περιμένεις κάτι όμορφο, να το φαντάζεσαι και να προετοιμάζεσαι γι' αυτό είναι μέρος της συνολικής εμπειρίας. Αν, λοιπόν, ξεκινήσεις να ζεις τη χριστουγεννιάτικη περίοδο πολύ νωρίτερα, είναι πιθανό να εξοικειωθείς με ορισμένα από τα ερεθίσματά της πριν φτάσουν οι ημέρες που περίμενες. Μήπως, τελικά, στην προσπάθειά μας να παρατείνουμε τη χαρά, κινδυνεύουμε να μειώσουμε λίγο από τον ενθουσιασμό της ίδιας της στιγμής;
Η ικανότητα να απολαμβάνεις το παρόν είναι κάτι που καλλιεργείται
Υπάρχει ένας ακόμη ψυχολογικός όρος που ταιριάζει πολύ εδώ: savoring. Περιγράφει την ικανότητα να αναγνωρίζεις και να απολαμβάνεις συνειδητά τις θετικές εμπειρίες, χωρίς να βιάζεσαι να τις προσπεράσεις. Δεν αφορά μόνο τις μεγάλες στιγμές. Μπορεί να είναι ένα ήσυχο πρωινό με τον καφέ σου, μια βόλτα ένα ηλιόλουστο απόγευμα, ένα γεύμα με φίλους ή η ευχαρίστηση που σου προσφέρει η αλλαγή της εποχής.
Μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2017 στο επιστημονικό περιοδικό Mindfulness εξέτασε τη σχέση ανάμεσα στην ενσυνειδητότητα (mindfulness), την ικανότητα απόλαυσης των θετικών εμπειριών και την ψυχολογική ευεξία. Τα ευρήματα ανέδειξαν τη σημασία αυτών των δεξιοτήτων για τη θετική συναισθηματική εμπειρία και την ψυχολογική υγεία. Με άλλα λόγια, δεν χρειάζεται να περιμένεις μια μεγάλη γιορτή, ένα ταξίδι ή μια σημαντική αλλαγή για να αισθανθείς ότι κάτι όμορφο συμβαίνει στη ζωή σου. Χρειάζεται να μπορείς να αναγνωρίζεις και τις μικρότερες στιγμές που αξίζουν την προσοχή σου.
Όταν ακόμη και οι γιορτές γίνονται μια διαρκής καταναλωτική εμπειρία
Δεν μπορούμε, βέβαια, να αγνοήσουμε και την εμπορική διάσταση του φαινομένου. Διεθνώς χρησιμοποιείται ο όρος Christmas creep για να περιγράψει την τάση της χριστουγεννιάτικης εμπορικής περιόδου να ξεκινά ολοένα και νωρίτερα. Οι χριστουγεννιάτικες συλλογές εμφανίζονται στα καταστήματα πριν καν τελειώσει το φθινόπωρο, οι διαφημιστικές καμπάνιες ξεκινούν όλο και πιο νωρίς και οι καταναλωτές εκτίθενται σε γιορτινά ερεθίσματα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Τα Χριστούγεννα, έτσι, δεν είναι μόνο μια γιορτή που περιμένουμε. Είναι μια ολόκληρη εμπειρία που αρχίζει να καταναλώνεται πολύ πριν από την ημερομηνία της: διακόσμηση, αγορές, γλυκά, ρούχα, έξοδοι και αμέτρητες εικόνες στα social media. Δεν σημαίνει ότι όποιος στολίζει νωρίς παρασύρεται απαραίτητα από αυτή την κουλτούρα. Αξίζει, όμως, να αναρωτηθούμε αν έχουμε αρχίσει να αντιμετωπίζουμε ακόμη και τη χαρά ως κάτι που πρέπει διαρκώς να ανανεώνεται, να φωτογραφίζεται και να μοιράζεται. Σαν να μην αρκεί να απολαμβάνουμε μια στιγμή. Πρέπει να δημιουργούμε διαρκώς την επόμενη.
Δεν χρειάζεται να βιάζεσαι για να είσαι χαρούμενη
Δεν υπάρχει σωστή ή λάθος ημερομηνία για να στολίσεις το σπίτι σου. Για κάποιους, τα Χριστούγεννα ξεκινούν όταν ανάβουν τα πρώτα λαμπάκια. Για άλλους, η χαρά βρίσκεται στην αναμονή, στην προετοιμασία και στην αίσθηση ότι πλησιάζει κάτι όμορφο. Και οι δύο τρόποι είναι απολύτως θεμιτοί. Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να στολίζεις από τον Νοέμβριο ή να περιμένεις την πρώτη ημέρα του Δεκεμβρίου. Είναι αν μπορείς να απολαμβάνεις εξίσου και τον χρόνο που προηγείται.
Αν μπορείς να χαρείς ένα φθινοπωρινό απόγευμα χωρίς να σκέφτεσαι πόσο απέχει ακόμη η επόμενη αργία. Αν μπορείς να απολαύσεις μια συνηθισμένη εβδομάδα χωρίς να περιμένεις με αγωνία να τελειώσει. Αν μπορείς να αφήσεις μια εποχή να ολοκληρώσει τον κύκλο της χωρίς να αισθάνεσαι ότι χάνεις κάτι επειδή δεν έχεις ήδη περάσει στην επόμενη. Δεν χρειάζεται να γεμίζουμε κάθε μήνα με την προσμονή του επόμενου για να έχει αξία. Ο Νοέμβριος δεν είναι ο μήνας πριν από τα Χριστούγεννα. Είναι ένας ολόκληρος μήνας που αξίζει να ζήσεις. Και ίσως, όταν φτάσουν πραγματικά οι γιορτές, να τις χαρείς ακόμη περισσότερο αν δεν έχεις βιαστεί να τις ζήσεις από τόσο νωρίς.