Βλέπεις ένα ατύχημα στον δρόμο και, χωρίς να το θέλεις, κόβεις ταχύτητα για να κοιτάξεις. Ανοίγεις Netflix και καταλήγεις να βλέπεις true crime. Παρακολουθείς live έναν άνθρωπο να σκαρφαλώνει έναν ουρανοξύστη χωρίς προστασία και δεν μπορείς να πάρεις τα μάτια σου από την οθόνη. Δεν είναι αναισθησία. Είναι κάτι πολύ πιο βαθιά ριζωμένο μέσα σου.
Τελικά όταν ονειρεύεσαι ο εγκέφαλός σου "ξυπνάει"; Τι απαντά η επιστήμη
Ο νευροεπιστήμονας R. Douglas Fields, Ph.D., καθηγητής στο University of Maryland και συγγραφέας του βιβλίου Electric Brain, εξηγεί στο Psychology Today γιατί ο εγκέφαλος έλκεται από τέτοιες εικόνες. Αφορμή στάθηκε το θέαμα του Alex Honnold να σκαρφαλώνει (χωρίς προστατευτικό εξοπλισμό) στο Taipei 101 στην Ταϊβάν, μπροστά σε εκατομμύρια θεατές. Ένα λάθος, και η πτώση θα ήταν θανατηφόρα. Κι όμως, ο κόσμος παρακολουθούσε με κομμένη την ανάσα.
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται και πολύ πιο κοντά μας. Και στην Ελλάδα, αυτές τις μέρες, τα θέματα που μονοπωλούν την προσοχή έχουν κοινό παρονομαστή τον κίνδυνο και τον θάνατο: η φωτιά στο εργοστάσιο της Βιολάντα με πέντε νεκρές εργάτριες και το τροχαίο δυστύχημα με τους επτά νεκρούς οπαδούς του ΠΑΟΚ στη Ρουμανία. Ειδήσεις που αναπαράγονται συνεχώς, συζητιούνται στα social media, παίζουν σε δελτία και timelines, όχι μόνο γιατί σοκάρουν, αλλά γιατί ενεργοποιούν το ίδιο βαθύ ψυχολογικό αντανακλαστικό. Δεν παρακολουθείς μόνο για να ενημερωθείς, αλλά προσπαθείς να καταλάβεις τι ακριβώς έγινε, πώς συνέβη, ποιο ήταν το μοιραίο λάθος, αν μπορούσε να αποφευχθεί. Η τραγωδία λειτουργεί σαν μαγνήτης για την προσοχή, γιατί ο εγκέφαλος αντιμετωπίζει τέτοια γεγονότα ως κρίσιμες πληροφορίες επιβίωσης: κάτι που πρέπει να δεις, να αναλύσεις και να αποθηκεύσεις, ακόμη κι αν σε πληγώνει συναισθηματικά.
Τι είναι η "μακάβρια περιέργεια"
Μπορεί να μην το συνειδητοποιείς, αλλά η προσοχή σου στρέφεται συχνά προς εικόνες και ιστορίες όπου το ρίσκο είναι πραγματικό. Η μακάβρια περιέργεια περιγράφει ακριβώς αυτή την τάση: την έλξη προς γεγονότα που περιλαμβάνουν κίνδυνο, τραυματισμό ή την πιθανότητα θανάτου. Δεν περιορίζεται σε ακραίες εικόνες ή σοκαριστικά βίντεο. Εκδηλώνεται στην καθημερινότητα, όταν επιβραδύνεις μπροστά σε ένα τροχαίο, όταν διαβάζεις αναλυτικά για ένα έγκλημα ή όταν παρακολουθείς κάποιον να δοκιμάζει τα όρια της ανθρώπινης αντοχής.
Δεδομένα δείχνουν ότι το true crime έχει εξελιχθεί σε μία από τις πιο ισχυρές τάσεις της σύγχρονης ψυχαγωγίας, με μεγάλο ποσοστό του κοινού να επιλέγει σειρές, podcasts και ντοκιμαντέρ βασισμένα σε πραγματικές υποθέσεις εγκλημάτων και ατυχημάτων. Δεν πρόκειται μόνο για περιέργεια, αλλά είναι ένας τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος αναζητά, μέσα από την ασφάλεια της οθόνης, να κατανοήσει τον κίνδυνο και να τον τοποθετήσει σε ένα αφήγημα που μπορεί να ελέγξει.
Γιατί ο εγκέφαλος κολλάει στον κίνδυνο
Η προσοχή σου δεν στρέφεται τυχαία προς ό,τι μοιάζει επικίνδυνο. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει εξελιχθεί με βασική αποστολή να εντοπίζει απειλές στο περιβάλλον, γιατί επί χιλιάδες χρόνια από αυτή την ικανότητα εξαρτιόταν η επιβίωση. Το απρόβλεπτο και το δυνητικά επικίνδυνο ενεργοποιούν αυτόματα μηχανισμούς εγρήγορσης: αυξάνεται η συγκέντρωση, επιταχύνεται ο καρδιακός ρυθμός και τα συναισθήματα γίνονται πιο έντονα, σαν το σώμα να προετοιμάζεται για άμεση αντίδραση.
Γι’ αυτό ένα επικίνδυνο θέαμα δεν περνά απαρατήρητο. Ο εγκέφαλος το καταγράφει ως κρίσιμη πληροφορία, κάτι που πρέπει να αναλυθεί γρήγορα για να εκτιμηθεί αν πρόκειται για απειλή ή για κατάσταση που μπορεί να ελεγχθεί. Το αντιμετωπίζεις, έστω ασυνείδητα, σαν ένα μάθημα επιβίωσης σε πραγματικό χρόνο.
Η περιέργεια δεν σε απομακρύνει, σε τραβά πιο κοντά
Κανονικά, ο φόβος σε κάνει να απομακρύνεσαι. Βλέπεις κάτι απειλητικό και το ένστικτό σου είναι να στραφείς αλλού. Στη μακάβρια περιέργεια, όμως, αυτός ο μηχανισμός ανατρέπεται. Αντί να αποστρέφεις το βλέμμα, μένεις και παρακολουθείς. Σύμφωνα με θεωρητικό μοντέλο που έχει παρουσιαστεί σε επιστημονικό περιοδικό ψυχολογίας, αυτή η "προσέγγιση" του κινδύνου συνδέεται με την ανάγκη του εγκεφάλου να συγκεντρώσει περισσότερα δεδομένα, ώστε να εκτιμήσει αν η απειλή υπερτερεί ή αν υπάρχει πιθανό όφελος.
Έτσι εξηγείται και η έντονη επιθυμία να παρακολουθήσεις την εξέλιξη μέχρι τέλους. Δεν αρκεί να ξέρεις ότι κάτι επικίνδυνο συμβαίνει, αλλά θέλεις να δεις την κατάληξη. Θα τα καταφέρει; Θα συμβεί το μοιραίο; Ποια λεπτομέρεια έκρινε το αποτέλεσμα; Η αβεβαιότητα κρατά τον εγκέφαλο σε κατάσταση αυξημένης προσοχής, σαν να περιμένει μια απάντηση που πρέπει οπωσδήποτε να ολοκληρωθεί.
Γιατί μας συναρπάζουν οι ιστορίες ζωής και θανάτου
Στις ταινίες, στις σειρές και στα ντοκιμαντέρ, το ενδιαφέρον σου αυξάνεται όσο αυξάνεται το διακύβευμα. Και δεν υπάρχει μεγαλύτερο διακύβευμα από τη ζωή. Δεν βλέπεις τέτοιο περιεχόμενο επειδή θέλεις να το ζήσεις, αλλά επειδή η ένταση κινητοποιεί το συναίσθημα και τη συγκέντρωση.
Ο ίδιος μηχανισμός εξηγεί γιατί οι άνθρωποι στο παρελθόν συγκεντρώνονταν σε δημόσιες εκτελέσεις ή σε αρένες. Το φαινόμενο δεν είναι νέο, απλώς σήμερα μεταφέρεται στην οθόνη.
Υπάρχουν διαφορές ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες;
Και τα δύο φύλα εμφανίζουν μακάβρια περιέργεια, αλλά με διαφορετικές αποχρώσεις. Οι άνδρες δείχνουν μεγαλύτερη έλξη προς το άμεσο ρίσκο και τα επικίνδυνα θεάματα, ενώ οι γυναίκες καταναλώνουν περισσότερο περιεχόμενο γύρω από εγκλήματα και μυστήρια.
Αυτό συνδέεται με εξελικτικούς ρόλους: οι άνδρες είχαν συχνότερα ρόλους εξερεύνησης και σύγκρουσης, ενώ οι γυναίκες ανέπτυξαν μεγαλύτερη επαγρύπνηση και έμμεση συλλογή πληροφοριών. Επίσης, η αυξημένη έκθεση των γυναικών σε απειλές βίας εξηγεί γιατί αναζητούν μοτίβα και προειδοποιητικά σημάδια μέσα από ιστορίες εγκλημάτων.
Τα 13 πιο συνηθισμένα όνειρα και τι σημαίνουν στην πραγματικότητα
Το ηθικό όριο του θεάματος
Όταν μια πλατφόρμα προβάλλει live έναν άνθρωπο να ρισκάρει τη ζωή του, τίθεται ένα σοβαρό ερώτημα: μήπως το κοινό ενισχύει έμμεσα τον κίνδυνο; Ο ίδιος ο Fields επισημαίνει ότι, παρότι η έλξη είναι φυσική, η εμπορευματοποίηση του κινδύνου δημιουργεί ηθικό πρόβλημα. Ο θεατής απολαμβάνει την ένταση, αλλά το ρίσκο είναι πραγματικό.
Και κάπου εδώ αρχίζουν τα δύσκολα ερωτήματα. Μέχρι πού μπορεί να φτάνει το θέαμα όταν το τίμημα μπορεί να είναι μια ανθρώπινη ζωή; Είναι διαφορετικό να παρακολουθείς μια ταινία και άλλο να βλέπεις έναν άνθρωπο να κινδυνεύει στ’ αλήθεια, μπροστά στα μάτια σου. Αν συμβεί το μοιραίο, ποιος φέρει την ευθύνη; Εκείνος που ρίσκαρε; Η πλατφόρμα που το μετέδωσε; Ή το κοινό που το παρακολούθησε και το έκανε "δημοφιλές";
Συναισθηματική επικοινωνία: O οδηγός για να νιώθετε και οι δύο "ασφαλείς" στη σχέση