Από την Ελένη Βρυνιώτη, ψυχολόγο, MSc, γνωσιακή-συμπεριφορική ψυχοθεραπεύτρια, συνεργάτιδα του Κέντρου Ψυχοθεραπείας "Φρόσω Φωτεινάκη & Συνεργάτες" (efrosynifotinaki.gr).
Η πρόκληση της σύγχρονης κοινωνίας για την ισορροπία των πολλαπλών ρόλων που καλούμαστε να διαχειριστούμε καθώς και οι αυξημένες επαγγελματικές υποχρεώσεις, συνδυαστικά με τις επικείμενες δυσκολίες της καθημερινότητας, δημιουργούν μια αυξημένη ψυχοσυναισθηματική πίεση που γίνεται ολοένα και πιο έντονη. Μερικές από τις φράσεις που ακούμε από ανθρώπους που είναι στα όρια της ψυχικής εξουθένωσης νοηματοδοτούν το αίσθημα ματαίωσης που βιώνουν: "Δε θυμάμαι πότε ήταν η τελευταία φορά που ένιωσα πραγματικά ξεκούραση", "Νιώθω ότι προσπαθώ συνεχώς, αλλά δε φτάνει ποτέ", "Έχω κουραστεί, αλλά δεν μπορώ να σταματήσω".
Πολλοί άνθρωποι συνεχίζουν να λειτουργούν, να εργάζονται, να ανταποκρίνονται στις υποχρεώσεις τους, ενώ εσωτερικά νιώθουν εξαντλημένοι. Και όταν το άγχος παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς επαρκή διαχείριση, μπορεί σταδιακά να οδηγήσει σε μια κατάσταση βαθιάς ψυχικής και σωματικής εξάντλησης, γνωστή ως επαγγελματική εξουθένωση ή burnout.
Scream Therapy: Η "βαλβίδα αποσυμπίεσης" της νέας γενιάς - Γιατί οι γυναίκες το επιλέγουν
Η ψυχολογική διάσταση του άγχους
Το άγχος είναι μια φυσιολογική βιολογική και ψυχολογική αντίδραση του οργανισμού όταν αναγνωρίζει μια απειλή. Συνεπώς, αποτελεί έναν φυσιολογικό μηχανισμό προσαρμογής. Είναι, δηλαδή, μια εσωτερική κινητοποίηση του ατόμου που τον βοηθά να ανταποκριθεί σε κάτι πιο απαιτητικό. Σε φυσιολογικά επίπεδα, το άγχος λειτουργεί προστατευτικά και προειδοποιητικά, καθώς αυξάνει την εγρήγορση και βοηθά στη διαχείριση πιο ψυχοπιεστικών καταστάσεων.
Το πιο σημαντικό είναι ότι το άγχος λειτουργεί ως φάρος προμηνύματος του τι έπεται. Σημαντικό είναι το άτομο να μην το παραβλέψει. Όταν όμως αυτό δεν εισακουστεί, το άγχος εγκαθιδρύεται και γίνεται χρόνιο, έντονο και ανεξέλεγκτο, αρχίζοντας να επιβαρύνει την ψυχική και τη σωματική υγεία του. Το άτομο αρχίζει να ενεργοποιεί αρνητικά γνωσιακά σφάλματα που επιτείνουν το άγχος του. "Πρέπει να τα καταφέρω", "Δεν επιτρέπεται να αποτύχω", "Δεν πρέπει να δείξω αδυναμία", "Πρέπει να είμαι πάντα διαθέσιμη". Συνεπώς, η ξεκούραση βιώνεται ως αδυναμία και όχι ως φυσική του ανάγκη.
Τα αίτια και οι νέοι παράγοντες κινδύνου
Το burnout δεν είναι απλώς κούραση. Είναι μια κατάσταση συναισθηματικής, σωματικής και ψυχικής αποστράγγισης, η οποία έχει καλλιεργηθεί έπειτα από
παρατεταμένο χρόνιο και μη διαχειρίσιμο στρες, κυρίως στον εργασιακό χώρο. Δεν εμφανίζεται ξαφνικά, είναι αποτέλεσμα μιας μακροχρόνιας ψυχοσυναισθηματικής επιβάρυνσης. Οι υψηλές απαιτήσεις με χαμηλή αυτονομία, οι ασαφείς ρόλοι, η έλλειψη αναγνώρισης, το δύσκολο εργασιακό περιβάλλον και συνεργασία μεταξύ μελών, αλλά και οι συνθήκες τηλεργασίας, που παρεμβαίνουν στα όρια επαγγελματικής-προσωπικής ζωής, επηρεάζουν σημαντικά την εμφάνιση του burnout.
Η ψηφιακή εποχή έχει εισαγάγει νέους παράγοντες κινδύνου. Η διαρκής διαθεσιμότητα μέσω smartphones, οι ειδοποιήσεις εργασίας εκτός ωραρίου και η συνεχής έκθεση σε αρνητικές ειδήσεις συνδέονται με αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης και μειωμένη ποιότητα ύπνου.
Τα 3 κύρια χαρακτηριστικά της επαγγελματικής εξουθένωσης
1. Συναισθηματική εξάντληση: Το άτομο νιώθει ότι δεν έχει πλέον ψυχικά αποθέ-
ματα και ακόμα και οι μικρές απαιτήσεις,
οι υποχρεώσεις μπορεί να βιώνονται και να μοιάζουν ως ιδιαίτερα πιεστικές.
2. Αποστασιοποίηση: Παρατηρείται μείωση της συναισθηματικής σύνδεσης με την εργασία ή ακόμα και με τους ανθρώπους του προσωπικού περιβάλλοντος. Μπορεί να εμφανιστεί εριστικότητα ή αδιαφορία ως στρατηγική αντιμετώπισης.
3. Μειωμένη αίσθηση αποτελεσματικότητας: Το άτομο αισθάνεται ότι δεν είναι αρκετά ικανό ή αποδοτικό αρχίζοντας να αμφισβητεί την αξία και την ικανότητά του ακόμα και όταν αντεπεξέρχεται και αποδίδει στις υποχρεώσεις του. Ωστόσο, δεν ανταποκρίνεται στις νέες προσδοκίες που έχει καλλιεργήσει για τον εαυτό του, βιώνοντας ένα αίσθημα ανεπάρκειας.
Ενδείξεις που δεν πρέπει να αγνοήσεις
Το burnout πολλές φορές δε γίνεται άμεσα αντιληπτό, γιατί πλέον οι άνθρωποι έχουν μάθει να λειτουργούν υπό συνεχή πίεση θεωρώντας τη φυσιολογική. Ωστόσο, υπάρχουν κάποιες ενδείξεις που υποδηλώνουν ότι το άγχος έχει επηρεάσει αρνητικά την ψυχοσυναισθηματική κατάσταση του ατόμου. Ειδικότερα, κάποια σημάδια είναι:
• Σε συναισθηματικό επίπεδο, το αίσθημα κενού, η έλλειψη ενθουσιασμού, η έλλειψη κινήτρου, η ματαίωση και η απογοήτευση και μια αυξημένη ευαλωτότητα και ευερεθιστότητα.
• Σε γνωστικό επίπεδο, η δυσκολία συγκέντρωσης, η αυτοκριτική, η αίσθηση ανεπάρκειας, οι αρνητικές σκέψεις, η τελειοθηρία και η αμφιβολία για τις ικανότητές του.
• Σε συμπεριφορικό επίπεδο, η αναβλητικότητα, η αποφυγή ευθυνών και πρωτοβουλιών, η δυσκολία λήψης αποφάσεων, η μειωμένη διάθεση και ενέργεια, η κοινωνική απόσυρση και η δυσκολία οργάνωσης.
• Σε σωματικό επίπεδο, η χρόνια κόπωση, οι πονοκέφαλοι, η μυϊκή ένταση, οι διαταραχές ύπνου, οι γαστρεντερικές ενοχλήσεις και το χαμηλό ανοσοποιητικό, με ευαλωτότητα σε συχνές ασθένειες.
Η σταδιακή πορεία προς την εξουθένωση
Η επαγγελματική εξουθένωση συνήθως ακολουθεί μια σταδιακή πορεία. Το άτομο ενθουσιάζεται με την εργασία του, επενδύοντας περισσότερο χρόνο σε αυτήν, παραμελώντας τις προσπικές του ανάγκες και αγνοώντας τα πρώτα σημάδια κόπωσης. Μερικές φορές αξίζει να κάνουμε μια μικρή παύση και να αναρωτηθούμε: "Πότε ήταν η τελευταία φορά που ένιωσα πραγματικά ξεκούραστη;", "Πόσο συχνά νιώθω ότι δεν είμαι αρκετή;", "Μπορώ να ξεκουραστώ χωρίς ενοχές;", "Πότε ήταν η τελευταία φορά που με φρόντισα, έκανα κάτι μόνο για μένα;". Η ψυχική πίεση συχνά δεν προέρχεται μόνο από τον φόρτο εργασίας, αλλά και από την αίσθηση ότι δεν επιτρέπεται να σταματήσουμε.
Μηχανισμοί διαχείρισης του burnout
Κάποιοι μηχανισμοί διαχείρισης για την πρόληψη και την αντιμετώπιση του burnout αφορούν κυρίως τη σχέση του ατόμου με τον εαυτό του.
• Η θέσπιση ορίων βοηθά το άτομο να γνωρίσει τις πραγματικές του ανάγκες.
• Η αυτοσυμπόνια μπορεί να λειτουργήσει σαν συνοδοιπόρος στη ζωή δίνοντας κατανόηση και αγάπη για τον εαυτό.
• Οι ρεαλιστικές προσδοκίες καλλιεργούν την αποδοχή από το άτομο για το ότι είναι φυσιολογικό να μπορεί και να ξεκουράζεται.
• Η επαφή του ανθρώπου με τα συναισθήματά του θα τον κινητοποιήσουν να κάνει μια παύση, να δώσει χρόνο στον εαυτό του ώστε να προλάβει σημάδια κόπωσης.
• Τέλος, η υποστήριξη και η επικοινωνία με τους σημαντικούς άλλους μοιράζει το φορτίο βάρους.
Κάποιες μικρές αλλά σημαντικές υπενθυμίσεις της καθημερινότητας είναι τα εξής: μικρά διαλείμματα μέσα στην ημέρα, ρεαλιστικός προγραμματισμός, ελεγχόμενος χρόνος με τις οθόνες, σωματική δραστηριότητα, σύνδεση και επικοινωνία με τους ανθρώπους, αναγνώριση μικρών επιτευγμάτων.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ SHAPE ΜΑΙΟΥ 2026
Απόλυτη εξάντληση: Τι συνέβη όταν σταμάτησα να είμαι "η αποτελεσματική" για όλους