Στην Ιαπωνία, η μακροζωία δεν αφορά μόνο το πόσα χρόνια ζεις, αλλά και το πώς επιλέγεις να τα αξιοποιείς. Κολυμβητές που αγωνίζονται μετά τα 100, αθλητές που κυνηγούν παγκόσμια ρεκόρ και άνθρωποι που ανακαλύπτουν νέες δραστηριότητες στα 80 τους αποδεικνύουν ότι η ενεργή ζωή μπορεί να συνεχιστεί πολύ πέρα από την ηλικία που συνηθίζουμε να θεωρούμε ως σημείο επιβράδυνσης. Έχουν, μάλιστα, κάτι κοινό: δεν αντιμετωπίζουν την ηλικία ως λόγο για να σταματήσουν να κάνουν όσα τους δίνουν χαρά και σκοπό.
Η Ιαπωνία συγκαταλέγεται στις χώρες με τους πιο γερασμένους πληθυσμούς παγκοσμίως. Περισσότερο από το 28% του πληθυσμού της είναι ηλικίας 65 ετών και άνω, γεγονός που την κατατάσσει στις λεγόμενες "υπεργηρασμένες" κοινωνίες. Και ενώ η δημογραφική γήρανση δημιουργεί σημαντικές κοινωνικές και οικονομικές προκλήσεις, οι ιστορίες ορισμένων ηλικιωμένων Ιαπώνων προσφέρουν μια διαφορετική οπτική για τη μακροζωία και το τι σημαίνει να μεγαλώνεις με υγεία, ανεξαρτησία και διάθεση για ζωή.
Μακροζωία: Οι Ιάπωνες που αποδεικνύουν ότι η ηλικία δεν σε σταματά
Η Mieko Nagaoka άρχισε να κολυμπά σε προχωρημένη ηλικία, όταν αναζήτησε έναν τρόπο να αναρρώσει από έναν τραυματισμό στο γόνατο που είχε υποστεί ενώ εξασκούνταν στο Noh, ένα παραδοσιακό είδος ιαπωνικού θεάτρου. Αυτό που ξεκίνησε ως μέρος της αποκατάστασής της εξελίχθηκε σε μια εντυπωσιακή αθλητική διαδρομή. Στα 100 της χρόνια, δημοσίευσε το βιβλίο "I'm 100 years old and the world's best active swimmer", ενώ στη συνέχεια έγινε η πρώτη αθλήτρια στην ηλικιακή κατηγορία της που κατέρριψε παγκόσμιο ρεκόρ στα 1.500 μέτρα κολύμβησης σε πισίνα 25 μέτρων. Στα 105 της εξακολουθούσε να συμμετέχει σε αγώνες Masters, έχοντας καταγράψει 18 παγκόσμια ρεκόρ.
Τον Σεπτέμβριο του 2019 ανακοίνωσε την αποχώρησή της από την αγωνιστική κολύμβηση, έπειτα από 25 χρόνια ενασχόλησης με το άθλημα. Στον τελευταίο της αγώνα, στο Japan Masters στη Φουκουόκα, επιχείρησε να καταγράψει το πρώτο παγκόσμιο ρεκόρ στα 50 μέτρα ύπτιο για την ηλικιακή κατηγορία 105-109 ετών, χωρίς τελικά να ολοκληρώσει την προσπάθειά της. Αποχώρησε, ωστόσο, χαμογελώντας, μέσα στο χειροκρότημα των θεατών.
Ο γιος της, Hiroyuki, 79 ετών τότε, τη βοηθούσε στην προπόνησή της. Όπως δήλωσε στην ιαπωνική εφημερίδα Asahi Shimbun, η κοινή τους πορεία στην κολύμβηση τούς είχε χαρίσει μεγάλη ευτυχία. Η ιστορία της Nagaoka δείχνει ότι η άσκηση μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό νόημα σε κάθε ηλικία. Δεν χρειάζεται να κυνηγάς παγκόσμια ρεκόρ για να ωφεληθείς από την κίνηση. Αρκεί να βρεις μια δραστηριότητα που σου ταιριάζει και να διατηρήσεις τη θέση της στην καθημερινότητά σου.
Το ανταγωνιστικό πνεύμα ως κίνητρο για να παραμένεις ενεργός
Η επιθυμία να πετύχεις έναν στόχο, να βελτιώσεις την επίδοσή σου ή να ξεπεράσεις τον προηγούμενο εαυτό σου μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για να συνεχίσεις να κινείσαι όσο μεγαλώνεις.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν ο Hidekichi Miyazaki, γνωστός ως "Golden Bolt", από τον θρυλικό σπρίντερ Usain Bolt. Ο Miyazaki έγινε γνωστός όταν, σε ηλικία 105 ετών, σημείωσε το πρώτο παγκόσμιο ρεκόρ στα 100 μέτρα για την κατηγορία των αθλητών ηλικίας 105 ετών και άνω. Όταν ρωτήθηκε για την επίδοσή του, δεν έκρυψε τη δυσαρέσκειά του για τον χρόνο του, αποκαλύπτοντας μια έντονα ανταγωνιστική πλευρά ακόμη και σε αυτή την ηλικία. Πέθανε το 2019, σε ηλικία 108 ετών.
Ανάλογη είναι η περίπτωση του Yuichiro Miura, ορειβάτη και επαγγελματία σκιέρ, ο οποίος έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της ζωής του σε απαιτητικές αποστολές. Στα 40 του επιχείρησε να κατέβει με σκι από το Έβερεστ χρησιμοποιώντας αλεξίπτωτο για να επιβραδύνει την κάθοδό του. Η προσπάθειά του καταγράφηκε στο ντοκιμαντέρ "The Man Who Skied Down Everest", το οποίο κέρδισε Όσκαρ καλύτερου ντοκιμαντέρ το 1975.
Στα 70 του έγινε ο γηραιότερος άνθρωπος που είχε φτάσει στην κορυφή του Έβερεστ, καταρρίπτοντας στη συνέχεια το δικό του ρεκόρ στα 75 και ξανά στα 80 του χρόνια.
Το 2019 επιχείρησε να ανέβει και να κατέβει με σκι το Aconcagua, την υψηλότερη κορυφή της Νότιας Αμερικής. Η προσπάθεια διακόπηκε όταν ο γιατρός που τον συνόδευε τού ζήτησε να σταματήσει, εξαιτίας ανησυχιών για τον κίνδυνο καρδιακής ανεπάρκειας σε μεγάλο υψόμετρο. Ο Miura αποδέχτηκε την απόφαση, εξηγώντας ότι εξακολουθούσε να ελπίζει σε μια νέα προσπάθεια. Ο στόχος του ήταν να επιχειρήσει ξανά την ανάβαση στο Έβερεστ στα 90 του.
Αυτό που αξίζει να κρατήσεις από αυτές τις ιστορίες δεν είναι ότι χρειάζεται να πιέζεις τα όριά σου ανεξαρτήτως ηλικίας. Είναι ότι ένας προσωπικός στόχος, προσαρμοσμένος στις δυνατότητές σου, μπορεί να διατηρεί ζωντανό το ενδιαφέρον σου για την κίνηση και τη βελτίωση.
Η άσκηση μετά τα 80: Γιατί πρέπει να συνεχίζεις να γυμνάζεσαι
Δεν χρειάζεται να είσαι αθλητής υψηλών επιδόσεων για να παραμείνεις δραστήριος σε μεγάλη ηλικία. Στην Ιαπωνία, άνθρωποι άνω των 80 συνεχίζουν να ασχολούνται με διαφορετικές μορφές άσκησης, από την κολύμβηση μέχρι το τρέξιμο και το σερφ. Ο Michiharu Shimojo, για παράδειγμα, ήταν 83 ετών και συνέχιζε να τρέχει μαραθώνιους, ενώ ο Seichi Sano ξεκίνησε σερφ στα 80 του, σχεδόν αυθόρμητα.
Η Yuko Oguma, αναπληρώτρια καθηγήτρια Έρευνας στη Διοίκηση Υγείας στο Keio Sports Medicine Research Center, επισημαίνει ότι η σωματική δραστηριότητα συνδέεται με υψηλότερες γνωστικές επιδόσεις. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να ανεβαίνεις σε βουνά ή να συμμετέχεις σε απαιτητικούς αγώνες για να φροντίσεις την υγεία σου. Όπως εξηγεί η ίδια, η ήπια άσκηση, οι καθημερινές διατάσεις, το περπάτημα και η προπόνηση σε ένα τοπικό κοινοτικό κέντρο μπορούν να είναι ωφέλιμα τόσο για τις γνωστικές λειτουργίες όσο και για την κοινωνική ζωή.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι ότι η μυϊκή ενδυνάμωση δεν παύει να έχει αξία όσο μεγαλώνεις. Όπως σημειώνει η Oguma, υπάρχουν πλέον ενδείξεις ότι οι μύες μπορούν να συνεχίσουν να δυναμώνουν ακόμη και σε μεγάλη ηλικία. Η ιδέα ότι η μυϊκή κατάσταση επιδεινώνεται αναπόφευκτα με τα χρόνια δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείπεις την προπόνηση.
Για εσένα, αυτό μεταφράζεται σε μια απλή αρχή: η κίνηση δεν χρειάζεται να είναι εξαντλητική για να έχει θέση στη ζωή σου. Το περπάτημα, η κολύμβηση, οι ασκήσεις ενδυνάμωσης και οι δραστηριότητες που απολαμβάνεις μπορούν να αποτελέσουν μέρος μιας ρουτίνας προσαρμοσμένης στις ανάγκες και τις δυνατότητές σου.
Το μυστικό της μακροζωίας δεν βρίσκεται μόνο στη διατροφή
Η ιαπωνική διατροφή έχει συχνά συνδεθεί με την καλή υγεία και τη μακροζωία. Ωστόσο, η εικόνα των δραστήριων ηλικιωμένων της χώρας είναι πιο σύνθετη και περιλαμβάνει παράγοντες που ξεπερνούν τις διατροφικές επιλογές.
Σημαντικό ρόλο παίζουν τα χόμπι, η κοινωνική συμμετοχή και η διατήρηση μιας καθημερινότητας με ενδιαφέροντα. Πολλοί ηλικιωμένοι ασχολούνται με παραδοσιακές δραστηριότητες, όπως η καλλιγραφία, η ανθοδετική και η ραπτική, ενώ άλλοι μαθαίνουν μουσικά όργανα ή χορεύουν.
Η ενασχόληση με κάτι καινούργιο μπορεί να προσφέρει έναν λόγο να βγεις από το σπίτι, να συναντήσεις άλλους ανθρώπους και να διατηρήσεις ένα σταθερό πρόγραμμα. Παράλληλα, η συμμετοχή σε δραστηριότητες που απαιτούν συγκέντρωση και εξάσκηση κρατά το ενδιαφέρον σου ενεργό.
Η Oguma υπογραμμίζει, επίσης, τη σημασία της πρωτοβουλίας των ίδιων των ηλικιωμένων. Συχνά είναι οι ίδιοι που οργανώνουν κοινοτικά προγράμματα άσκησης και κοινωνικής συμμετοχής, δημιουργώντας ευκαιρίες για να παραμένουν δραστήριοι και να αισθάνονται ότι ανήκουν σε μια ομάδα.
Αυτό είναι ένα μάθημα που μπορείς να εφαρμόσεις σε κάθε ηλικία: μην περιμένεις απαραίτητα να προκύψει μια ευκαιρία για κοινωνική επαφή ή ένα νέο ενδιαφέρον. Μπορείς να πάρεις την πρωτοβουλία, να γραφτείς σε ένα μάθημα, να οργανώσεις μια εβδομαδιαία βόλτα ή να δοκιμάσεις μια δραστηριότητα που πάντα ήθελες να μάθεις.
Γιατί η κοινωνική ζωή είναι σημαντική όσο μεγαλώνεις
Η διατήρηση κοινωνικών δεσμών είναι ένας ακόμη παράγοντας που αναδεικνύεται στην ιαπωνική εμπειρία της γήρανσης. Η κοινωνική ζωή δεν χρειάζεται να εξαρτάται αποκλειστικά από τα νεότερα μέλη της οικογένειας. Οι κοινότητες μπορούν να δημιουργούν χώρους και δραστηριότητες που επιτρέπουν στους μεγαλύτερους ανθρώπους να συμμετέχουν ενεργά.
Στην Ιαπωνία, ηλικιωμένοι προσφέρουν εθελοντική εργασία σε σχολικές εκδηλώσεις, ενώ ομάδες εθελοντών βοηθούν τους επισκέπτες στον εθνικό ζωολογικό κήπο. Παράλληλα, η εξοικείωση των μεγαλύτερων ηλικιακά ανθρώπων με το διαδίκτυο αποτελεί έναν ακόμη τρόπο ενίσχυσης της συμμετοχής τους στην κοινωνική ζωή.
Η επαφή με ανθρώπους διαφορετικών γενεών μπορεί να δημιουργήσει ευκαιρίες για ανταλλαγή εμπειριών, νέες γνωριμίες και αίσθηση συμμετοχής. Η κοινωνική δραστηριότητα δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση για μακροζωία, αλλά είναι ένα ουσιαστικό κομμάτι μιας ζωής με περισσότερα ενδιαφέροντα και επαφές.
Η Oguma θεωρεί ότι η αλληλοϋποστήριξη μεταξύ συνομηλίκων είναι ένας παράγοντας που συχνά υποτιμάται όταν συζητάμε για την υγιή γήρανση. Οι άνθρωποι που οργανώνουν οι ίδιοι δραστηριότητες για την κοινότητά τους δεν περιμένουν απλώς να συμμετάσχουν σε κάτι που έχει σχεδιάσει κάποιος άλλος. Συμβάλλουν ενεργά στη δημιουργία του.
Η 90χρονη influencer που αποδεικνύει ότι δεν είναι ποτέ αργά για ένα νέο χόμπι
Αν η άσκηση δείχνει τις δυνατότητες του σώματος σε μεγάλη ηλικία, η Kimiko Nishimoto υπενθυμίζει ότι η δημιουργικότητα και το χιούμορ δεν έχουν ηλικιακό όριο. Η Nishimoto έγινε γνωστή ως "Insta-gran", έχοντας περισσότερους από 220.000 ακολούθους στο Instagram, σε ηλικία 90 ετών. Η ενασχόλησή της με τη φωτογραφία ξεκίνησε όταν παρακολούθησε μαθήματα που διοργάνωνε ο γιος της. Σύντομα, όμως, ανακάλυψε τη δική της αγάπη για τη φωτογραφική μηχανή και ανέπτυξε ένα ιδιαίτερο, παιχνιδιάρικο στιλ.
Στις φωτογραφίες της αυτοσαρκάζεται και ανατρέπει τα στερεότυπα γύρω από την τρίτη ηλικία. Εμφανίζεται σε χιουμοριστικές σκηνές που παραπέμπουν σε τροχαίο ατύχημα, παρουσιάζεται να οδηγεί το σκούτερ της με υπερβολική ταχύτητα ή ποζάρει μέσα σε μια σακούλα σκουπιδιών.
Η σχέση της με την τεχνολογία και η διάθεσή της να πειραματιστεί με κάτι καινούργιο δείχνουν ότι η δημιουργικότητα δεν χρειάζεται να περιορίζεται από την ηλικία. Ο γιος της τής είχε αγοράσει και το ρομπότ Pepper για παρέα. Εκείνη αστειευόταν ότι το μάλωνε επειδή έκανε πολύ θόρυβο, ενώ ταυτόχρονα το στόλιζε με κορδέλες για να φωτογραφηθεί μαζί του.
Η Nishimoto δεν ακολουθεί απαραίτητα το στερεότυπο της ηλικιωμένης που ζει με αυστηρούς κανόνες ευεξίας. Όταν ρωτήθηκε για τη διατροφή της, παραδέχτηκε ότι έπινε καθημερινά μπέρμπον σε ψηλό ποτήρι και κάπνιζε τσιγάρα. Η ιστορία της, επομένως, δεν αποτελεί απόδειξη ότι αυτές οι συνήθειες είναι ακίνδυνες ή ότι συμβάλλουν στη μακροζωία. Αντίθετα, υπενθυμίζει ότι η ζωή ενός ανθρώπου δεν χωρά σε μία μόνο εξήγηση.
Αυτό που ξεχωρίζει στην περίπτωσή της είναι η χαρά που αντλεί από τη δημιουργία, το χιούμορ και την επικοινωνία με άλλους ανθρώπους.
Ιαπωνία: Μια διαφορετική προσέγγιση στην τρίτη ηλικία
Η γήρανση του πληθυσμού δεν αποτελεί αποκλειστικά ιαπωνικό φαινόμενο. Σύμφωνα με τις προβολές του ΟΗΕ για τον παγκόσμιο πληθυσμό, στην αναθεώρηση του 2019, ο αριθμός των ανθρώπων ηλικίας 80 ετών και άνω αναμενόταν να αυξηθεί από 143 εκατομμύρια σε 426 εκατομμύρια έως το 2050.
Καθώς όλο και περισσότερες χώρες αντιμετωπίζουν τη δημογραφική γήρανση, προκύπτουν σημαντικές προκλήσεις που αφορούν την απασχόληση, την παραγωγικότητα, την υγειονομική περίθαλψη και τις συντάξεις. Εξίσου σημαντικό, όμως, είναι να διασφαλιστεί ότι οι μεγαλύτεροι σε ηλικία άνθρωποι θα έχουν ευκαιρίες να διατηρούν την αυτονομία, την κοινωνική συμμετοχή και την ψυχική τους ευεξία.
Στην Ιαπωνία, η επιθυμία να παραμένει κανείς ανεξάρτητος συνδέεται και με την έννοια του meiwaku, δηλαδή την ανησυχία μήπως γίνει βάρος ή προκαλέσει ενόχληση στους άλλους. Η αντίληψη αυτή καλλιεργείται από μικρή ηλικία και μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αποδέχονται τη βοήθεια. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και μια προσφορά υποστήριξης μπορεί αρχικά να απορριφθεί, επειδή θεωρείται επιβάρυνση για τον άλλον. Αυτή η στάση μπορεί να ενισχύσει την επιθυμία για ανεξαρτησία, αλλά έχει και μια άλλη πλευρά: η ανάγκη να μη γίνεις βάρος δεν θα πρέπει να σε αποτρέπει από το να ζητάς ή να δέχεσαι βοήθεια όταν τη χρειάζεσαι.
Ταυτόχρονα, στοιχεία από την ετήσια έκθεση του ιαπωνικού Γραφείου του Υπουργικού Συμβουλίου για τη γηράσκουσα κοινωνία έδειχναν ότι περίπου το 70% των ανθρώπων ηλικίας 60-69 ετών και περίπου το 50% των ατόμων άνω των 70 είτε εργάζονταν είτε συμμετείχαν σε εθελοντικές, κοινοτικές ή ψυχαγωγικές δραστηριότητες. Παράλληλα, το 70% των εταιρειών είχε επεκτείνει το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης, σε μια περίοδο κατά την οποία αυξανόταν η απασχόληση των μεγαλύτερων σε ηλικία εργαζομένων.
Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν τη σημασία της συμμετοχής στην κοινωνική ζωή, χωρίς να σημαίνουν ότι όλοι οι ηλικιωμένοι πρέπει να συνεχίζουν να εργάζονται. Η δυνατότητα επιλογής, η πρόσβαση σε δραστηριότητες και η υποστήριξη από την κοινότητα έχουν εξίσου μεγάλη σημασία.
Πώς μπορείς να υιοθετήσεις τα μαθήματα της Ιαπωνίας στην καθημερινότητά σου
Δεν χρειάζεται να αλλάξεις ολόκληρη τη ζωή σου για να αρχίσεις να σκέφτεσαι διαφορετικά για τη γήρανση. Μπορείς να κρατήσεις μερικές πρακτικές ιδέες από τις ιστορίες των δραστήριων ηλικιωμένων της Ιαπωνίας και να τις προσαρμόσεις στη δική σου καθημερινότητα.
- Βρες μια μορφή κίνησης που απολαμβάνεις. Δεν χρειάζεται να προπονείσαι σαν αθλητής. Το περπάτημα, η κολύμβηση, οι διατάσεις ή η προπόνηση με αντιστάσεις μπορούν να αποτελέσουν επιλογές ανάλογα με τις δυνατότητές σου.
- Μην εγκαταλείπεις τη μυϊκή ενδυνάμωση. Η ηλικία από μόνη της δεν σημαίνει ότι δεν μπορείς να βελτιώσεις τη μυϊκή σου δύναμη. Η άσκηση χρειάζεται να προσαρμόζεται στην κατάσταση της υγείας και στις ανάγκες σου.
- Διατήρησε έναν στόχο. Μπορεί να είναι η βελτίωση της φυσικής σου κατάστασης, η εκμάθηση μιας νέας δεξιότητας ή η συμμετοχή σε μια δραστηριότητα που σε ενθουσιάζει.
- Δώσε χώρο στα χόμπι σου. Η φωτογραφία, ο χορός, η μουσική ή μια δημιουργική δραστηριότητα μπορούν να εμπλουτίσουν την καθημερινότητά σου, ανεξάρτητα από την ηλικία σου.
- Επένδυσε στις κοινωνικές σχέσεις. Μια ομάδα άσκησης, ένα μάθημα ή μια σταθερή εβδομαδιαία συνάντηση μπορούν να γίνουν αφορμές για επαφή και συμμετοχή.
- Μάθε κάτι καινούργιο. Η περιέργεια δεν έχει ημερομηνία λήξης. Δεν χρειάζεται να είσαι καλός σε κάτι από την πρώτη στιγμή για να απολαύσεις τη διαδικασία.
- Σεβάσου τα όριά σου. Η δραστηριότητα και η ανεξαρτησία δεν σημαίνουν ότι πρέπει να αγνοείς την κόπωση, τον πόνο ή τις συμβουλές ενός επαγγελματία υγείας.
Το βασικό μάθημα δεν είναι να παραμένεις παραγωγική ή να αποδεικνύεις συνεχώς ότι μπορείς να κάνεις όσα έκανες στα 30 σου. Είναι να διατηρείς χώρο στη ζωή σου για την κίνηση, τη δημιουργικότητα, τους ανθρώπους και τις εμπειρίες που εξακολουθούν να σου προσφέρουν χαρά.
Το ιαπωνικό "τελετουργικό" που χαρίζει νεανική εμφάνιση και μακροζωία