Από τη Δέσποινα Μαρσέλου, διαιτολόγο-διατροφολόγο, με ειδίκευση στην κλινική διατροφή και ανοσολογία (getactive.gr, createhealth.gr).
Υπάρχει μια γνωστική παγίδα που επηρεάζει περισσότερο απ’ όσο φαίνεται τον τρόπο που τρώμε και, τελικά, την υγεία μας: η τάση να πιστεύουμε ότι τα πάμε καλύτερα απ’ ό,τι πραγματικά τα πάμε. Ως διαιτολόγος-διατροφολόγος με εξειδίκευση στα αυτοάνοσα και μετεκπαίδευση στη φυτοφαγία, το συναντάω συνεχώς, τόσο στις διά ζώσης συνεδρίες όσο και στα social media. Όσο κι αν τα μηνύματα γύρω από τη διατροφή είναι συχνά αντιφατικά, το βασικό πλαίσιο είναι γνωστό και οι περισσότεροι άνθρωποι που θέλουν να προσέξουν ολιστικά την υγεία τους ξέρουν τι σημαίνει "υγιεινή διατροφή".
Δε χρειάζεται ιδιαίτερη επιστήμη για να καταλάβει κανείς ότι τα ζαχαρούχα αναψυκτικά ή τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα δεν ανήκουν στην καθημερινή βάση ενός ισορροπημένου τρόπου ζωής. Το ζήτημα, όμως, δεν είναι μόνο η γνώση, αλλά και η εφαρμογή της και το ερώτημα δεν είναι τι ξέρουμε, αλλά γιατί δεν αλλάζουμε. Η άγνοια παίζει κάποιον ρόλο, αλλά δεν είναι ο καθοριστικός παράγοντας. Αντίθετα, πολύ πιο σημαντικό είναι το αν υπάρχει πραγματική διάθεση για αλλαγή. Ζούμε σε ένα περιβάλλον που ευνοεί την εύκολη, άμεση ικανοποίηση και σπάνια "τιμωρεί" τις επιλογές μας σε πραγματικό χρόνο. Έτσι, η ανάγκη να αλλάξει κανείς τρόπο ζωής δε γίνεται πάντα αντιληπτή ως επείγουσα.
Τι να αγοράσεις από το σούπερ μάρκετ όταν δεν θέλεις να μαγειρέψεις
Το "προσέχω περισσότερο από άλλους" γίνεται η μεγαλύτερη παγίδα
Ένα από τα πιο σταθερά ευρήματα στη συμπεριφορική ψυχολογία είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν πως τρώνε πιο σωστά από τον μέσο όρο και όταν ρωτάς για κατανάλωση κρέατος, λιπαρών, γλυκών ή αλκοόλ, η απάντηση σχεδόν πάντα είναι η ίδια: "Προσέχω περισσότερο από άλλους". Αυτό, όμως, δημιουργεί μια ψευδαίσθηση ασφάλειας, γιατί, αν θεωρούμε ότι είμαστε ήδη σε καλό επίπεδο, δεν υπάρχει λόγος να αλλάξουμε. Το πρόβλημα είναι ότι οι περισσότεροι υπερεκτιμούν συστηματικά το πόσο υγιεινά τρώνε, ακόμα κι όταν η πραγματική τους διατροφή απέχει σημαντικά από αυτό που θα θεωρούσε κανείς ισορροπημένο.
Όταν η πραγματικότητα δεν μας βολεύει, αλλάζουμε αφήγημα
Εδώ συμβαίνει το εξής παράδοξο: Αν κάποιος συνειδητοποιήσει ότι η διατροφή του δεν είναι τόσο καλή όσο πίστευε, δε θα παραδεχτεί εύκολα πως υπάρχει θέμα. Πιο πιθανό είναι να μειώσει τη σημασία της συμπεριφοράς του λέγοντας ότι ίσως και να μην τρώει τόσο άσχημα: Είναι ένας μηχανισμός προστασίας της εικόνας του εαυτού, όπου, όταν απειλείται η ιδέα ότι "τα πάω καλύτερα από τους άλλους", το μυαλό βρίσκει τρόπους να διατηρήσει αυτή την ισορροπία, είτε μειώνοντας την παραδοχή της συμπεριφοράς είτε αλλάζοντας τη σημασία της. Αυτό το μοτίβο δεν αφορά μόνο τη διατροφή.
Είναι ένας γενικός τρόπος σκέψης απέναντι στο ρίσκο, κάτι που βλέπουμε καθαρά και στο κάπνισμα. Πολλοί καπνιστές δεν αγνοούν τους κινδύνους, αλλά τους φιλτράρουν. Υποτιμούν το μέγεθος της βλάβης ή υπερεκτιμούν τον ρόλο της τύχης και της γενετικής, ώστε να μειώσουν την προσωπική ευθύνη. Έτσι, δημιουργούνται μικρές, σταθερές αυταπάτες: ότι ο κίνδυνος είναι μικρότερος απ’ όσο λένε οι μελέτες ή ότι "σ’ εμένα δε θα συμβεί". Η ίδια λογική επαναλαμβάνεται σε παθήσεις όπως οι καρδιοπάθειες, ο διαβήτης και η παχυσαρκία και οι άνθρωποι τείνουν να πιστεύουν ότι, αν κάτι είναι συχνό, αφορά τους άλλους. Και όσο πιο συχνός γίνεται ένας κίνδυνος, τόσο πιο δημιουργικοί γινόμαστε στο να τον εξαιρούμε από τον εαυτό μας. Οι εκστρατείες δημόσιας υγείας προσπαθούν να σπάσουν αυτή την ψευδαίσθηση, όμως εδώ υπάρχει ένα παράδοξο. Αν η έμφαση στον πραγματικό κίνδυνο γίνει πολύ έντονη, μπορεί να προκαλέσει αντίδραση: άρνηση, άγχος ή και αποστασιοποίηση. Ειδικά όταν το άτομο αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι η συμπεριφορά του παίζει μεγάλο ρόλο στο αποτέλεσμα.
Ο ρόλος του τρόπου ζωής, η ευθύνη και οι ενοχές
Υπάρχει και μια πιο σκληρή διάσταση. Εκτιμήσεις δείχνουν ότι ένα πολύ μεγάλο ποσοστό των χρόνιων νοσημάτων, ακόμα και γύρω στο 90% των καρκίνων σε παλαιότερες αναλύσεις, σχετίζεται με παράγοντες τρόπου ζωής και όχι αποκλειστικά με τη γενετική. Μελέτες σε δίδυμα ενισχύουν αυτή την εικόνα δείχνοντας ότι για πολλές ασθένειες το γενετικό κομμάτι είναι σχετικά μικρό (από 28 χρόνιες παθήσεις, οι καρκίνοι είχαν το χαμηλότερο γενετικό υπόβαθρο και μόλις περίπου 10% αποδίδεται στα γονίδια), το οποίο σημαίνει κάτι απλό, αλλά δύσκολο: οι συνήθειες μετρούν περισσότερο απ’ όσο θέλουμε να παραδεχτούμε. Όμως, αυτή η αλήθεια έχει και άλλη όψη. Όταν απευθύνεται σε ανθρώπους που ήδη νοσούν, μπορεί να γίνει βαρύ φορτίο και εκεί η σύνδεση ασθένειας και προσωπικής ευθύνης μπορεί να οδηγήσει σε ενοχή αντί για κατανόηση.
Η πρόκληση δεν είναι να απλοποιηθεί η αλήθεια, αλλά να ειπωθεί σωστά. Στην ιατρική προσέγγιση ο στόχος δεν είναι η ενοχοποίηση, αλλά η επαναφορά της αίσθησης ελέγχου. Το παρελθόν δεν αλλάζει, αλλά το "από εδώ και πέρα" παραμένει ανοιχτό. Η ευθύνη, όταν διατυπώνεται σωστά, δε βαραίνει, αντίθετα, ενεργοποιεί. Το ιδανικό, όμως, είναι αυτή η συνειδητοποίηση να έρχεται νωρίς. Όχι αφού εμφανιστεί το πρόβλημα, αλλά πριν αναγκαστούμε να το αντιμετωπίσουμε.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ SHAPE ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2026
Υγιεινή διατροφή με λίγα χρήματα: Τι τρώει καθημερινά μια διαιτολόγος