Μεταβάσεις: Όταν το πένθος του παλιού εμποδίζει το καινούριο να αναδυθεί

Η αλλαγή είναι συνυφασμένη με την απώλεια και η απώλεια συνεπάγεται την αλλαγή,σε έναν χορό ατέρμονο, όπου η μια έπεται της άλλης.

Από τη Βασιλική Πέττα, ψυχολόγο, συνεργάτιδα του Κέντρου Ψυχοθεραπείας
"Φρόσω Φωτεινάκη & Συνεργάτες" (efrosynifotinaki.gr).

Oι άνθρωποι στο ταξίδι της ζωής μας κινούμαστε συνεχώς μέσα σε τόπους, σχέσεις, μικρές και μεγάλες φάσεις ζωής και ιστορίες. Οι εμπειρίες μας μας διαμορφώνουν και μας αναδιαμορφώνουν από τη γέννησή μας έως το τέλος της ζωής μας. Η ζωή ως ταξίδι και η αλλαγή ως μετανάστευση της ταυτότητας (David Denborough, βιβλίο Retelling the Stories of Our Lives) προτείνει την ιδέα ότι, αντί για μια ξαφνική "μεταμόρφωση", η ταυτότητα μπορεί να "μεταναστεύει", δηλαδή να μετακινείται μέσα από χώρους, σχέσεις και ιστορίες που σταδιακά αλλάζουν τα τοπία του εαυτού. Η αλλαγή μπορεί να νοηθεί ως μια κίνηση, ως μια μετάβαση από το "γνωστό και οικείο" προς το "δυνατό να γνωριστεί", δηλαδή προς εκείνες τις πτυχές της εμπειρίας, των σχέσεων και της ταυτότητας που δεν έχουν ακόμη βρει λέξεις, αλλά υπάρχουν "στο περιθώριο" των κυρίαρχων αφηγήσεων (Michael White).

Πότε τελειώνει ο ψυχικός πόνος και πώς να τον αντιμετώπισεις

Η μετακίνηση του εαυτού ή μετανάστευση της ταυτότητας περνάει από κάποια στάδια που δεν είναι πάντα γραμμικά και εύκολα και μοιάζουν με στάδια πένθους. Το άτομο καλείται να αποχωριστεί το γνώριμο και οικείο και να απομακρυνθεί από μια κυρίαρχη, προβληματική ή περιοριστική αφήγηση. Ο αποχωρισμός, όμως, το φέρνει αντιμέτωπο με την αβεβαιότητα, την ασάφεια, αλλά και τη δυνητικότητα που έχει η φάση της μεθοριακότητας, ο ενδιάμεσος χώρος, που δεν είναι πια ούτε αυτό που ήταν, αλλά ούτε ακόμη αυτό που μπορεί να γίνει. Είναι η φάση όπου αναζητούνται νέα νοήματα, αξίες και προθέσεις. Η φάση της μεθοριακότητας είναι ο χώρος του πιθανού, όπου η παλιά ταυτότητα είναι σε αποσύνθεση και η νέα βρίσκεται σε διαμόρφωση. Κάθε αλλαγή, ακόμα και επιθυμητή, εμπεριέχει την απώλεια οικειότητας, ρόλων ή μιας προηγούμενης ταυτότητας.

Συχνά εμμένουμε συναισθηματικά στο παρελθόν και το πένθος της απώλειας γίνεται εμπόδιο στην εξέλιξη. Όταν το πένθος για το παλιό παραμένει ανεπεξέργαστο ή αποσιωπάται, εκδηλώνεται έμμεσα ως φόβος, θυμός ή αυτoαμφισβήτηση. Η φάση αυτή χρειάζεται συνοδεία, συν-κίνηση (κίνηση μαζί με σημαντικούς άλλους), μη βιασύνη και σεβασμό στην ασάφεια. Η διεργασία αυτή θέλει σεβασμό στον προσωπικό χρόνο του καθενός και συχνά μπορεί να καθυστερεί. Αυτό μπορεί να προκαλεί δυσφορία και έντονες σκέψεις προσωπικής αποτυχίας. Καμία αλλαγή, όμως, δεν ολοκληρώνεται από τη μία μέρα στην άλλη και καμία συνήθεια δεν αλλάζει εύκολα. Η συνειδητή αποδοχή αυτού του ενδιάμεσου χώρου επιτρέπει την ψυχική απελευθέρωση και επούλωση. Η θεραπευτική διαδικασία είναι ένας τόπος που επιτρέπει την ύπαρξη αυτού του χώρου, με σεβασμό στον
χρόνο, στο πρόσωπο και στην ιστορία ζωής του κάθε ανθρώπου. Για να μπορέσει το "καινούριο" να αναδυθεί, είναι απαραίτητο να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να πενθήσει.

Το πένθος είναι μια φυσιολογική αντίδραση. Αποτελεί μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας και υπάρχει σε κάθε αναπτυξιακό στάδιο και αλλαγή στη ζωή μας, καθώς και στην πορεία μας για ενηλικίωση. Σε κάθε είδους αλλαγή, ακόμα και χαρούμενη, υπάρχει κάτι το οποίο χάνουμε, όπως ο ερχομός ενός παιδιού περιορίζει την ελευθερία των νέων γονιών ή η αποφοίτηση ενός φοιτητή τού στερεί την ξεγνοιασιά και τον επιφορτίζει με νέες ευθύνες ή μια νέα δουλειά θα αφαιρέσει ώρα από τον ελεύθερο χρόνο για διασκέδαση, ύπνο, χαλάρωση. Επιπλέον, η ζωή μάς ζητά διαρκώς να αποχωριστούμε σημαντικές σχέσεις, είτε τον εαυτό μας μέσα από ρόλους (παντρεμένη, χωρισμένος, ελεύθερη, γονιός, εργαζόμενη ή άνεργος) είτεάλλους, καλώντας μας να γίνουμε κάτι νέο.

Η αναγνώριση του τέλους μιας εποχής έχει δυσκολία, αλλά είναι απαραίτητη προϋπόθεση για εξέλιξη. Η διεργασία αυτή βοηθά στη δημιουργία νέων συνηθειών και νοήματος οδηγώντας σε περαιτέρω ανάπτυξη. Η δημιουργία νοήματος επιτρέπει να μετατραπεί η θλίψη σε κάτι άλλο, κάτι πλούσιο και ικανοποιητικό. Όχι μόνο η απώλεια, αλλά κάθε είδους δυσκολία μπορεί να αποτελέσει μια ευκαιρία για προσωπική ανάπτυξη. Το μεγάλωμά μας έρχεται μέσα από τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε. Άλλωστε, αυτός είναι ο σκοπός της ύπαρξής μας: να σχετιζόμαστε, να δημιουργούμε εμπειρίες και να εξελισσόμαστε μαθαίνοντας.