pexels
Ένα γατάκι με μεγάλα μάτια, ένα κουτάβι που προσπαθεί να ανέβει στον καναπέ ή ένα μικροσκοπικό κουνελάκι με αφράτο τρίχωμα. Αν έχεις βρεθεί μπροστά σε μια τέτοια εικόνα, πιθανότατα ξέρεις ήδη τι ακολουθεί: ένα αυθόρμητο "Αχ, τι γλυκό!", ένα χαμόγελο και η επιθυμία να πλησιάσεις το ζωάκι, να το χαϊδέψεις ή να το πάρεις αγκαλιά. Και κάπως έτσι, μπορεί να καταλήξεις να χαζεύεις βίντεο με κουτάβια στα social media, ενώ αρχικά ήθελες απλώς να ελέγξεις ένα μήνυμα. Γιατί, όμως, τα χαριτωμένα ζωάκια μάς προκαλούν τόσο έντονα συναισθήματα; Είναι μόνο η εμφάνισή τους ή συμβαίνει κάτι περισσότερο στον εγκέφαλό μας; Η ψυχολογία της γλυκύτητας (psychology of cuteness) εξετάζει ακριβώς αυτό το φαινόμενο: πώς η εμφάνιση ενός πλάσματος ή ενός αντικειμένου μπορεί να επηρεάσει τα συναισθήματα, τη συμπεριφορά και την επιθυμία σου να έρθεις πιο κοντά του. Και η εξήγηση συνδέεται με την εξελικτική ιστορία του ανθρώπου, τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται την ευχαρίστηση, αλλά και τις προσωπικές σου εμπειρίες.
Τα μεγάλα μάτια και τα στρουμπουλά μάγουλα που μας κλέβουν την καρδιά
Υπάρχει λόγος που πολλά ζωάκια που θεωρούμε αξιολάτρευτα έχουν μεγάλα μάτια, στρογγυλά πρόσωπα, μικρές μυτούλες και αφράτα σώματα. Αυτά τα χαρακτηριστικά θυμίζουν συχνά την εμφάνιση των ανθρώπινων βρεφών, η οποία μπορεί να προκαλεί στους ενήλικες τρυφερότητα και διάθεση για φροντίδα. Ο Αυστριακός ηθολόγος Konrad Lorenz εισήγαγε την έννοια του baby schema, δηλαδή του συνόλου των βρεφικών χαρακτηριστικών που μπορούν να κάνουν ένα πρόσωπο ή ένα σώμα να φαίνεται ιδιαίτερα χαριτωμένο. Στα χαρακτηριστικά αυτά περιλαμβάνονται το σχετικά μεγάλο κεφάλι, τα μεγάλα μάτια, τα γεμάτα μάγουλα και τα μικρά άκρα.
Σκέψου ένα κουτάβι με μεγάλο κεφάλι σε σχέση με το σώμα του και μεγάλα, στρογγυλά μάτια. Η εμφάνισή του θυμίζει ορισμένα χαρακτηριστικά των ανθρώπινων βρεφών και μπορεί να σου προκαλέσει μια αυθόρμητη αίσθηση τρυφερότητας. Αντίστοιχα, ένα μωρό με στρουμπουλά μάγουλα ή ένα λούτρινο αρκουδάκι με στρογγυλό πρόσωπο μπορεί να σου φαίνεται εξαιρετικά γλυκό. Αυτό δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να αναλύεις συνειδητά τα χαρακτηριστικά που βλέπεις. Η συναισθηματική σου αντίδραση μπορεί να είναι άμεση, προτού καν προλάβεις να εξηγήσεις στον εαυτό σου γιατί κάτι σου φαίνεται τόσο αξιολάτρευτο.
Η εξελικτική εξήγηση: Γιατί η γλυκύτητα συνδέεται με τη φροντίδα;
Για να καταλάβεις γιατί η γλυκύτητα μπορεί να προκαλεί την επιθυμία να αγκαλιάσεις ένα ζωάκι, αξίζει να εξετάσεις μια βασική εξελικτική εξήγηση. Τα ανθρώπινα μωρά χρειάζονται συνεχή φροντίδα από τους ενήλικες για να επιβιώσουν. Δεν μπορούν να τραφούν ή να προστατευτούν μόνα τους και εξαρτώνται από τους ανθρώπους που τα φροντίζουν. Η εξελικτική προσέγγιση υποστηρίζει ότι η έλξη προς ορισμένα βρεφικά χαρακτηριστικά μπορεί να ενισχύει την προσοχή και την προστατευτική συμπεριφορά απέναντι στα μικρά και ευάλωτα πλάσματα.
Όπως εξηγεί στο verywellmind ο Michael S. Valdez, MD, ιατρικός διευθυντής στο Detox California, τα χαρακτηριστικά που θεωρούμε χαριτωμένα, όπως τα μικρότερα χαρακτηριστικά του προσώπου, τα μεγαλύτερα μάτια και τα πιο στρογγυλά πρόσωπα, μπορούν να λειτουργούν ως σήματα που κινητοποιούν τη φροντίδα. Η ιδέα είναι ότι η επιθυμία να προστατεύσουμε και να φροντίσουμε τα μικρά μας μπορεί να συμβάλλει στην επιβίωση του είδους.
Αυτή η εξήγηση δεν αφορά αποκλειστικά τα ανθρώπινα μωρά. Μπορεί να βοηθήσει να καταλάβεις γιατί νιώθεις τρυφερότητα και απέναντι σε ένα κουτάβι, ένα γατάκι ή ένα άλλο μικρό ζώο που έχει χαρακτηριστικά τα οποία συνδέεις με τη βρεφική εμφάνιση. Βέβαια, η επιθυμία για φροντίδα δεν εξηγείται μόνο από τη γλυκύτητα. Οι συναισθηματικοί δεσμοί, οι προσωπικές εμπειρίες και οι ευθύνες που αναλαμβάνεις απέναντι σε ένα πλάσμα παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό σου όταν βλέπεις κάτι χαριτωμένο;
Η γλυκύτητα δεν επηρεάζει μόνο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεσαι την εμφάνιση ενός ζώου. Συνδέεται και με περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στην επεξεργασία των συναισθημάτων, της ανταμοιβής και των κινήτρων. Η Sanam Hafeez, PsyD, νευροψυχολόγος και διευθύντρια του Comprehend the Mind, εξηγεί ότι όταν βλέπεις κάτι χαριτωμένο ενεργοποιούνται εγκεφαλικές περιοχές που σχετίζονται με την ανταμοιβή και το συναίσθημα. Ανάμεσά τους βρίσκεται ο επικλινής πυρήνας (nucleus accumbens), ο οποίος συμμετέχει στην επεξεργασία της ευχαρίστησης και των κινήτρων. Με απλά λόγια, όταν βλέπεις ένα ζωάκι που σου φαίνεται αξιολάτρευτο, η εικόνα του μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη συναισθηματική σημασία και να σε παρακινήσει να συνεχίσεις να το κοιτάζεις, να το πλησιάσεις ή να αλληλεπιδράσεις μαζί του.
Ο ρόλος της ντοπαμίνης
Ένας από τους νευροδιαβιβαστές που συμμετέχουν στα συστήματα ανταμοιβής του εγκεφάλου είναι η ντοπαμίνη. Πρόκειται για μια χημική ουσία που βοηθά τα νευρικά κύτταρα να επικοινωνούν και συμμετέχει, μεταξύ άλλων, στην κινητοποίηση και στην επεξεργασία της ανταμοιβής. Η ντοπαμίνη συχνά περιγράφεται απλουστευτικά ως "η ορμόνη της ευτυχίας". Στην πραγματικότητα, ο ρόλος της είναι πιο σύνθετος και δεν περιορίζεται στην ευχαρίστηση. Στο πλαίσιο της γλυκύτητας, η δραστηριότητα των συστημάτων ανταμοιβής μπορεί να συνδέεται με το θετικό συναίσθημα που σου προκαλεί ένα γλυκό ζωάκι. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε φορά που βλέπεις ένα χαριτωμένο βίντεο απελευθερώνεται οπωσδήποτε συγκεκριμένη ποσότητα ντοπαμίνης. Η αντίδραση του εγκεφάλου εξαρτάται από πολλούς παράγοντες και δεν μπορεί να προσδιοριστεί μόνο από το γεγονός ότι αισθάνεσαι χαρά.
Πώς ο εγκέφαλος επηρεάζει τη συμπεριφορά σου
Στην επεξεργασία της γλυκύτητας συμμετέχει επίσης ο προμετωπιαίος φλοιός, μια περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με τη λήψη αποφάσεων, την κοινωνική συμπεριφορά και τον έλεγχο των αντιδράσεων. Η συναισθηματική σημασία που αποδίδεις σε αυτό που βλέπεις μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο θα αντιδράσεις. Μπορεί να χαμογελάσεις, να γελάσεις, να μιλήσεις με πιο γλυκιά φωνή ή να θελήσεις να αγκαλιάσεις το ζωάκι. Η Hafeez επισημαίνει ότι η γλυκύτητα μπορεί να προκαλέσει θετικά συναισθήματα, όπως χαρά και τρυφερότητα, αλλά και μια έντονη επιθυμία να φροντίσεις αυτό που βλέπεις.
Cute aggression: Γιατί θέλεις να "ζουλήξεις" κάτι τόσο χαριτωμένο;
Έχεις νιώσει ποτέ ότι ένα γατάκι είναι τόσο γλυκό, ώστε θέλεις να το σφίξεις στην αγκαλιά σου ή να του πεις "Θα σε φάω"; Αυτή η φαινομενικά παράδοξη αντίδραση ονομάζεται cute aggression, δηλαδή "χαριτωμένη επιθετικότητα". Ο όρος περιγράφει την παρόρμηση να σφίξεις, να τσιμπήσεις ή να αγκαλιάσεις πολύ σφιχτά κάτι που σου προκαλεί έντονη τρυφερότητα. Μπορεί επίσης να εκφραστεί με υπερβολικές, παιχνιδιάρικες φράσεις, όπως "Είσαι τόσο γλυκό που θέλω να σε φάω!". Όπως εξηγεί η Sanam Hafeez, η χαριτωμένη επιθετικότητα μπορεί να εμφανιστεί όταν η έντονη γλυκύτητα προκαλεί μια ισχυρή συναισθηματική αντίδραση.
Μία από τις προτεινόμενες εξηγήσεις είναι ότι αυτή η αντίθετη έκφραση μπορεί να βοηθά τον εγκέφαλο να διαχειριστεί την ένταση των θετικών συναισθημάτων, όπως ο ενθουσιασμός και η τρυφερότητα. Δεν σημαίνει ότι θέλεις πραγματικά να βλάψεις το ζωάκι. Η παρόρμηση και η πρόθεση να προκαλέσεις πόνο είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι μπορείς να αγνοήσεις τη σωματική ασφάλεια του ζώου. Ένα υπερβολικά σφιχτό αγκάλιασμα μπορεί να το τραυματίσει, ακόμη κι αν η πρόθεσή σου είναι τρυφερή. Γι' αυτό είναι σημαντικό να εκφράζεις τον ενθουσιασμό σου με ήπιες και ασφαλείς κινήσεις.
Μπορούν τα χαριτωμένα ζωάκια να σου φτιάξουν τη διάθεση;
Η θέα ενός χαριτωμένου ζώου μπορεί να σου προκαλέσει χαρά, να σε κάνει να χαμογελάσεις και να σου προσφέρει μια ευχάριστη διακοπή από την καθημερινότητα. Η επαφή με τέτοια ερεθίσματα μπορεί να μεταφέρει προσωρινά την προσοχή σου μακριά από όσα σε απασχολούν και να δημιουργήσει μια πιο ευχάριστη συναισθηματική εμπειρία. Φαντάσου ότι έχεις μια απαιτητική ημέρα στη δουλειά. Ανοίγεις το κινητό σου και βλέπεις ένα βίντεο με ένα κουτάβι που παίζει με τα αυτιά του ή ένα γατάκι που κοιμάται σε μια αστεία στάση. Για λίγα λεπτά, η προσοχή σου απομακρύνεται από τις εκκρεμότητες και εστιάζει σε κάτι ευχάριστο. Αυτό μπορεί να σου προσφέρει μια μικρή ανάσα μέσα στην ημέρα.
Ωστόσο, δεν πρέπει να θεωρείς τα χαριτωμένα βίντεο θεραπεία για το στρες. Η επίδρασή τους διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και εξαρτάται από τη διάθεση, τις συνθήκες και το είδος του ερεθίσματος. Αν, μάλιστα, περνάς υπερβολικά πολύ χρόνο στα social media για να αποφύγεις όσα σε αγχώνουν, η προσωρινή απόσπαση της προσοχής δεν αντιμετωπίζει απαραίτητα την αιτία του προβλήματος.
Γιατί δεν βρίσκεις πάντα χαριτωμένα τα ίδια πράγματα με τους άλλους;
Παρότι υπάρχουν κοινά χαρακτηριστικά που συχνά κάνουν κάτι να φαίνεται χαριτωμένο, η αντίληψή σου επηρεάζεται και από την προσωπική σου ιστορία. Η Sanam Hafeez επισημαίνει ότι η πολιτισμική προέλευση, οι προσωπικές εμπειρίες και η διάθεση μπορούν να επηρεάσουν το τι θεωρείς αξιολάτρευτο. Για παράδειγμα, αν μεγάλωσες με σκύλους, είναι πιθανό να συνδέεις την εικόνα τους με θετικές αναμνήσεις, συντροφικότητα και ασφάλεια. Έτσι, ένα κουτάβι μπορεί να σου προκαλεί ιδιαίτερη τρυφερότητα. Αντίστοιχα, κάποιος που είχε μια δυσάρεστη εμπειρία με σκύλο μπορεί να αισθάνεται επιφυλακτικότητα, ακόμη κι αν αναγνωρίζει ότι το ζώο έχει χαρακτηριστικά που πολλοί άνθρωποι θεωρούν χαριτωμένα.
Ψυχοπαθείς και σαδιστές πιο πιθανό να κακοποιούν ζώα – Τι δείχνει η έρευνα
Το ίδιο ισχύει και για αντικείμενα ή ανθρώπους που δεν διαθέτουν τα κλασικά βρεφικά χαρακτηριστικά. Μπορεί να βρίσκεις χαριτωμένο έναν ηλικιωμένο άνθρωπο λόγω του χαρακτήρα του, της συμπεριφοράς του ή της ζεστασιάς που σου μεταδίδει. Επομένως, η γλυκύτητα δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την εμφάνιση. Επηρεάζεται και από το συναισθηματικό νόημα που αποδίδεις σε αυτό που βλέπεις.
Πώς η ψυχολογία της γλυκύτητας επηρεάζει τις σχέσεις και την ποπ κουλτούρα
Τα χαριτωμένα ερεθίσματα μπορούν να αποτελέσουν έναν εύκολο τρόπο επικοινωνίας ανάμεσα στους ανθρώπους. Ένα αστείο βίντεο με ένα κατοικίδιο μπορεί να γίνει αφορμή για συζήτηση, γέλιο και ανταλλαγή προσωπικών εμπειριών. Ακόμη και σε μια παρέα όπου υπάρχει ένταση, ένα χαριτωμένο περιστατικό μπορεί να αλλάξει προσωρινά το κλίμα. Όπως περιγράφει ο Michael S. Valdez, η γλυκύτητα μπορεί να ενθαρρύνει συμπεριφορές που σχετίζονται με τη φροντίδα, τη βοήθεια και την κοινωνική σύνδεση.
Αυτή η επίδραση αξιοποιείται και στην ποπ κουλτούρα. Χαριτωμένοι χαρακτήρες, λούτρινα παιχνίδια, emojis και ζωάκια χρησιμοποιούνται συχνά στα social media, στη διαφήμιση και στην ψυχαγωγία, επειδή μπορούν να τραβήξουν την προσοχή και να δημιουργήσουν θετικούς συναισθηματικούς συνειρμούς.
Σκέψου ένα προϊόν που έχει ως σήμα ένα χαμογελαστό ζωάκι. Η εμφάνισή του μπορεί να κάνει τη μάρκα να φαίνεται πιο φιλική και προσιτή, ενισχύοντας τη συναισθηματική σύνδεση του καταναλωτή μαζί της. Έτσι, η χαριτωμενιά δεν επηρεάζει μόνο το πώς αισθάνεσαι, αλλά μπορεί να επηρεάσει και τις αγοραστικές σου επιλογές.
Η επιθυμία να αγκαλιάσεις ένα χαριτωμένο ζωάκι δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα. Συνδέεται με τον τρόπο που αντιλαμβάνεσαι τα βρεφικά χαρακτηριστικά, με τις εγκεφαλικές διεργασίες που σχετίζονται με την ανταμοιβή και το συναίσθημα, αλλά και με τις προσωπικές σου εμπειρίες. Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα δεις ένα κουτάβι με μεγάλα μάτια και θα νιώσεις την ανάγκη να το πάρεις αγκαλιά, θυμήσου ότι αυτή η μικρή καθημερινή αντίδραση συνδέει τη βιολογία, την ψυχολογία και τις προσωπικές σου εμπειρίες. Και αν το ζωάκι δεν είναι δικό σου, μπορείς πάντα να του χαμογελάσεις και να ζητήσεις την άδεια του κηδεμόνα του πριν το χαϊδέψεις.
Τα οικόσιτα ζώα κάνουν καλό στην υγεία μας (Ναι, ακόμη και τα χρυσόψαρα!)
Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις
Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για υγεία, διατροφή και γυμναστική στο shape.gr
